esk tanka - Pta - Srbsk tanka -

105.

Nto z geologiskeho twara wokolnose Budyina

Budyin, stare howne msto hornjouiskich Serbow, k ranju, k podnju a k wjeoru z wncom nahladnych hr wobdate, z kotrych najhordio ornobh swoju krasnje wobrosenu, z wu krnowanu howu wuzbhuje, stoji na powyenju tudy dale k ponocy spadowaceje runiny, z wjetim dlom na prawym brjohu Sprewje wosrjed pdnych polow, ukow a hajkow, a ma swoje cyrkwje, hrd a domy do twjerdeho zornowca zatwarjene. Wokolne hrki wuobuje drje ntko proch a dynamit, eleznica wotwouje rjenje pirubany abo toeny zornowc do dalokich mst, wozy drobne kuski k porjedowanju drohow a puow; tola napadne pemnjenje zwjeneho napohlada zemje z tajkeho owjeskeho da njeslduje. Kak hinae mocy su k temu jnu suae, hdy so huboke rnio do tutoho twjerdeho zornowca ryjee, hdy bu hrka "lc" abo "pola Piboha" z nawalom wodinow peamana, hde ntk wysoke kamjetne stopy z wody so wuzbmja, swdkojo stareje zamaneje hordose. Hie wjete mocy bchu trbne, pemcne zemjerenja zakhadachu, hdy bu we wjele starich asach zornowc nie ntieje "Winicy" wosrjed rozamany a zaklinjena nahladna ia druheho kamjenja pjela.

Tutaj pikadaj neptunskich a wulkanskich pemnjenjow w naej krajinje w pradawnych asach njejstaj jenikaj; namakamy tudy w niinach pod'pdnej pjeru te, kopjena drobneho beho pska, tu a tam hromady mjenje ble oteho erka a roke lhwa hliny. Drobny by psk a mjenje drobny erk rozdlujetaj so napadnje wot naeho rneho pska, ki z rozdrjebjenja naich horow a kamjenjow z rnej wodu to wob lto nastawi wopija jeno zestawki tutych, wosebie zornowcowe - tamneje zestawk pak je kemje rozdrjebjeny z wodu, kotry pola nas ble zrdka so namaka. Sroke lhwa z njeho su wse z dalokich krajinow z mcnje so piliwacej a omjacej mskej wodu sem pinjesene a w mrniich objach so erk w cyle drobny psk wotsadowae: hde pak pona mc wodow hie knjeee, tam wostachu wulke eke, hobrske kamjenje, zdla na mcnych lodowych krutach pipowawi, wabjo pozdiich wobydlerjow krajiny k welakim diwnym powsam. Tele morjo kryjee cyu nmsku a sowjansku sewjernu runinu; z wuzbhnjenjom zemje pak buchu wody do druhich niinow wotpuene. Mnoha krajina, nhdy pdnje wobrosena, je z tym ntk pikryta z wodu a mske omy wobnowjeja tam do pola nas zanjechane pemnjejo zemske woblio. Pola nas wora ntk rata, khowataj so sorna a zajek, hde nhdy mska ryba a mski rak so wjeseletaj.

Wobkedbujo blie zestawki tutych mskich pipawow, nadedemy w nich welake kamjenje, kotre su naej krajinje hewak cuze, ka ewjeny zornowc z finskich brjohow, wapnowe kamjenje a krydu kupow a krajinow ntieho naraeho abo baltiskeho morja, jara zrdka te jantar; witke pak pokazuja na sewjerne kraje jako swoju domowinu.

Zastupiwi do naich erkowych abo pskowych jamow nadedemy te asto, ka wudom po polach rozbrojeneho wm znateho cuzbnika: kesawc abo klepany kamje. Wn bu w starych asach, wo kotrych stawizny mjela, k welakej domjacej nadobje abo k brnjam trjebany, dokel so z twjerdosu a wtrosu kromy swojich zamkow wuznamjenjee. Swdk tamnych asow, powda wn potomnikam owjeslwa, mjedowy abo elezny naporjad wuiwacym wo iwjenju w tak mjenowanym kamjenjowyrn asu. t chce na jeho diwne pows kedbowa, tomu powda wn z hie wjele starich asow, z asa, hdy owjek hie zemje njewobydlee, z asa, ki je zapoatk jeho bya. Nic z pismikami owjeskeje re su pisane jeho stawizny; n, w kamjenju wobkhowani su nam wobydlerjo tamnych asow sami a moemy jich pirunowa z naej ntiej stwrbu. Pirunujo welake kesawcy naeje krajiny namakamy, zo su mowe a mdrojte tudy khude na skamjenjeniny, swtlie, brune, nao a re pak w tym bohate. Namakam w zbrcy z naeje krajiny mskeho ja, pak dosponu skamjenjenu skoru abo kou we wjacorych druinach, pak jeno zamki skory zasy druhich druinow, witke drje w /ltiej stwrbje wotemre, we wulkosi husaceho hac k hobjacemu jejku rozdlne; dale nohdohe wjertawkojte korpiznaki w naewje kamjenju; w druhich welakobarbnych kuskach dobe kemikowe jehy, zamki krasnje wutworjenych pruhownikow, kotrych perz je mjenje ble prawidowny pjeirk. Najwjacorie pak su stwrby z najniich organismow, z rjadownje koralow.

Zwjeny napohlad tutych pokazuje mnohe haoki a koruki, welako ze sobu spleene a pez cyy kamje rozrjene, na skorje a we zdnku pak mnohe drki ze welakozubkowanej kromku we wstym porjede stejace, najasio w kiwje so kiowacych smuhach; mjez nimi druhdy te opjenojte twrby z mnohimi bnickami. Tajkele koojte, opjenojte twrby namakamy te w ntiich morjach hie na p. flustra. Zdnki abo opjenojte twrby su kolonije jenajkich zwrjatkow, ki w bnikach bydla a welake nohi abo ramjenja k ojenju cyroby wutykuja. We starych skamjenjenych formach su jich ka zhnie a jeniki powostank snad jewi so we wosebitej barbje kamjenja, jich wapnojty wupot abo zdnk je wosta, njepetrajo pak pemny. W tamnych asach, hdy wapnowe a krydowe skay so tworjachu, wjeselachu so swojeho bya te iwochi w kesawcu namakane, dokel na kupach naraeho morja nadedemy kesawc wude we wapnowyeh abo krydowych skaach, pak w jednotliwych kuskach, pak we wortach zakadeny. Chemiski pepyt pak powua nas, zo kesawe wapnojte zestawki jeno pipadnje wopijejo hownje z kemikoweje kisaliny wobsteji. Memy sebi mysli, zo tehdom, hdy bchu so minye wodiny, z kotrych so wapnowe a krydowe skay z wulkeho dla te pez powostanki najdrobnieje zwriny tworjachu, na wjeku krydowych twjerdnjacych polow uiki stojo wostachu z eitej kemikowej kisalinu; wa zwrina w nich so iwjaca wsty as w tajkejle mokrinje trajaca napjelnjee so ble a ble z kemikowej kisalinu, doni iwjenje cyle njezasta; tuta kisalina pak stwjerdny ble a ble do mjenich a wjetich kruchow abo kulow, do naeho ntieho kesawca. Tute lachu kryjo potajnos tamnych asow we sebi lt tysacy na mestnach swojeho nastaa, doni mske omy je zaso wutorhnychu z mrneho pebytka a penjesechu daloko do druhich krajinow, te na pola a hona naeje uicy.

Dr. Ptr Duman, . M. S. 1878.

zpt na obsah - Dal: J