esk tanka - Pta - Srbsk tanka -

152.

Jan Ernst Smole

(* 3. mrca 1816).

Peco a we wch wobstojenjach janak nadjepony, wobstajny, pilny a dawy; z kdym peelnje, dobroiwje, lubosiwje wobkhadee; stajnje b hotowy, zaradi, pomha, sobuskutkowa a podpjera, tokuli mee bliemu, wosebje serbskemu ludej wuitne by. Tajki na njezapomnity, wulki wtinc a wjednik Jan Ernst Smole be.

Kak derje b, zo wn hie z asom kupi leomnos serbskeho domu, pozdio budie to njemna wc bya. W nhdyim twarjenju na rku zwonkowneje lawskeje drohi a lawskich hrjebjow zaoi swoju ienju a swoje klamy za knihikupstwo a nowiny. Tu w nizkich maych klamach widu jeho hie tak derje a jasnje jako bych jeho wera posldni kr postrowi: huboki, trajacy b zai, kotry jeho wosobne zastae, wuraz jeho rjaneho woblia injee, kotre swdee wo njewdnej wobdarjenosi ducha. Kde pohibnjenje, kde sowo a kde pohladnjenje pokazowae, kak wjelestronscy zdany mu ped nami stoji; dlje jeho znajachmy a ble sebi jeho waachmy.

"eta, wujo, to pak je pola was noweho?" Tak by so praa tych, ki bychu z dalich kncow pikhadeli; to b zajimawe, podawae w swojich "Nowinach". Jenak wustojnje wdee wobkhade ze wdnym lowjekom ka ze zdanym a wysoko postajenym. Tohodla jeho witcy esachu, witcy te lubowachu a rady na jeho radu diwachu a posuchachu. Na wobkhadenje b wn mitr. A runje toho dla b wn tak wubjerny wjednik cyeho luda.

Mnozy z naich rowjekow su jeho hie po wosobje znali, mnozy znaju jeho ze welakich spisow, druzy z ertneho zdlenja a wopowdanja, witcy pak buda densa na njeho spomina z lubosu, esownosu a dakownosu. Tohodla je zawse wm krtki wobraz jeho iwjenja a skutkowanja witany na tymle dnju, na kotrym je so ped sto ltami narodi.

Jan Ernst Smole narodi so 3 mrca 1816 we uu pola aza w pruskej uicy; jeho nan b tam z wuerjom, pesydli so pozdio do aza. Zahe pide na gymnazium do Budyina, hio jako 14ltny modenc b za maenu r zahorjeny, zahorjee te druhich serbskich sobuulerjow za nju, puowae na przdninach po serbskim kraju, zbrae ludowe psnje, pisowa, hrnka, zapisowae witko, to b za stawizny a wanja naeho luda zajimawe. Tak wn cyy kraj, w kotrym hie Serbjo bydlachu, dokadnje spzna, wopisa a na wosebitej kare woznamjeni a wobrysowa.

Lta 1836 pinde Smole do Wrtsawja na univerzitu, zo by bohosowstwo studowa. Tu spzna te druhe sowjanske re, wosebje plsku a sku, zezna so te z druhimi synami uiskeje domizny, zaoi z nimi "Towastwo za uiske stawizny a r"; do njeho suachu Serbjo a Nmcy; Smole mjee w towastwje preni pednok a to wo serbskich ludowych. psnjach. Lta 1842 wuda wn wulkotne do w dwmaj zwjazkomaj: Psniki gornich a Delnich uiskich Serbow". Z tutym dom je wn naemu ludej a sebi trajny pomnik staji.

Hdy b Smole l. 1839 bohosowstwo dostudowa, wobroi so ntko hie ble na to, zo by serbsku a ji blizke sowjanske re studowa. Wn k tomu dosta na poruenje hrabje Stillfrieda, wyeho ceremoniskeho mitra pruskeho krala Bjedricha Wylema IV., stipendium a to z dokhodow krala sameho. Smole pkaza swoju dakownos zwonkownje te z tym zo je swoje prnje wulke do "Psniki" Jeho Majestosi kralej Bjedrichej Wylemej poswjei. Wn wosta we Wrtsawju ha do l. 1846 a dae tam jara pilnje a spisa knihi: "May Serb", "Serbskonmski sownik". Khorowaty b so 1846 do aza wri a skhori brzy hie ble a to na puca, wosabny a dyrbjee so lehny. Mao b nadije, zo wotkhori, a zdae so, zo brzy z nim w nadije, kotre mode Serbstwo na njeho twarjee, do rowa pda. Ale Boh b hinak wobzamkny. Smole so spodiwnje wulkowa, mee po nim zaso k swojim zatorhnjenym studijam a k spisowanju so wri a skrutny zaso tak derje, zo mee so l. 1848 do Lipska pesydli, hde wudawae "sowjanske ltopisy" w nmskej ri. Swjatki samsneho lta pak pesydli so cyle do Budyina a wosta tu ha do swojeho zbneho sknenja.

Wn pija redakciju "Serbskich Nowin", kotre b fara Handrij Zejle, sawny serbski psnje, zaoi. Pi tym so wobdli na wch zjawnych prcowanjach" serbskich wtincow, b zaoe "Maicy Serbskeje", prni redaktor "asopisa Maicy Serbskeje", wosebje pak so wo to starae, zo so Serbjo z njemrnikami a zbkarjemi tamneho asa njezjednoichu, ale stajnje kraloswrni wostachu, a so prcowachu, zo bychu po zakoskim puu swoje prawo docpili a wobkhowali. Lta 1853 prync Albert, pozdii sakski kral swj mandelski zwjazk z pryncesu Karolu wobzamkny. Pi tej skadnosi wupraji jemu w mjenje wch Serbow wosebita deputacija, kotru Smole nawjedowae, zboopea serbskeho ludu w serbskej ri. A kralowski prync so te w serbskej ri podakowa, kotru b, dli cas w Budyinje pebywajo, wot Smolerja nawukny.

Ka bu hio prajene, njeb molerjowa strowota kruta, a tola je wn diwajo na wobrne a jara napinace do khtro wysoku starobu docp. Wn zemrje 13. junija 1884, hdy b 68 lt pekroi. Jeho o pokhowa so 16. junija na Hrodiku pola Budyina, najwanii zastupnicy serbskeho luda jeho k rowu pewodachu.

Na wulku syu jeho wdomostnych, nowinaskich a basniskich dow njememy nadrobnio spomina. Ale kelko da, starose wobhladnose ada sebi jeno jenike iso "Serbskich Nowin". A kelko je jich za 36 lt wuda! Runje nowinarjo su z wulkeho dla swoju strowotu w mdich ltach petrjebali, dobrej wcy woprowali, kotru njepestawajcy zastupowachu. A tola so runje tuto do tak mao wai. Stajnje swojim zasadam swrny jako dobry Serb, kesan a poddan je Smole ze swojimi nowinami na lud po prawym puu nawjedowa, swoje mocy a dary ducha na to naoa a ha do poslednjeho zdychnjenja pilnje da a so prcowa. Z nutrnej dakownosu dyrbimy denso witcy wopomina tn zboowny de, na kotrym je boa pedwidiwos ped 100 ltami nam daria tuteho mua, kotreho zasubow enje nicht dos wai njeme.

Wulke bchu jeho dary ducha, z dohim studowanjom bohosowstwa, row a stawiznow je wn je wudokonja a tak naby tamneho rokeho rozhlada, kotry dyrbi m wjednik, ki ma cyy lud, wuenych a njewuenych, wysokich a nizkich, zboownje nawjedowa. Rozhladny, mudry, znjesliwy, serpny, lubosiwy a wutrajny dyrbi wn by, ka to sw. pismo wui a pikazuje (1. Kor. 13). W tym nastupanju b Smole cyle podobny swojemu mdmu peelej Michaej Hrnikej. Hdy je mh wo Hrniku dobry serbski wtinc praji, zo je kdy rad k njemu khodi, a nicht rad wot njeho njekhodi, smmy to wo Smolerju runje tak wobkrui. Nicht njeje lubosiwo wo pijima, ki radu a pomoc pytachu ha Smole, nicht njewjedee peelnio z nami wmi wobkhade dyli Smole. Kelko modych Serbow je wn zahorja, rozwua, podpjerowa pi pisanju nastawkow, wudawanju knihow a asopisow. "Pisaje jeno, to so wam lubi, a psele mi, ja to pehladam a porjedu." Tak je te pisarjej tutych rjadkow praji. A wn witko z wulkej mjelitosu a swru wobstara a na prawy pu dowjes wjedee. Nhdy hroee wulka pekora mjez jara nahladnymi serbskimi spisowaelemi, jeni bchu stari, druzy mdi. Smole pak stejee wosrjed nich, wn dobre zmyslenje na wobmaj stronomaj pipznawae a ze swojej nahladnose a rozomnosu docp, zo so zmohi zaso zhadkowachu a witcy mrnje a swrnje dale cachu. Runje tajka cyle njesebina lubos, ki na sebje sameho zabywa, swojeho wosobinskeho wuitka njepyta, rady wopruje mocy, dary ducha, dokhody cese a nahladnos swta, debjee naeho Smolerja, wukhmanjee jeho k tomu, zo nad stronami stejee a zo jara wustojnje a wuspnje jedna a wujednawa wdee.

Ani dobytka, ani sawy njehladae, tehodla wotrjekny so wulcy esaceho powoanja do cuzby, hde so jemu wunone a wysoke mstno poskiee. Tehdom wopokaza Smole ha na nanajjasnio, kak jeno ze sameje isteje lubose k swojemu maemu, ale dobremu narodej, cye swoje iwjenje wopruje. Na sawny psnje Handrij Zejle na to z horcym dakom spomina we wosebitym spwje, kotry "Maica Serbska" jutry 1863 Smolerjej poswjei.

"Twoje zasuby wo serbski narod znaju,
Sawny muo, serbskoh' kraja synojo;
Tebje Serbja jako swojoh' lubo maju,
Rjeknu: "Dak a sawa i, na Smolerjo!"
Twoje sawne mjeno, do wtinske
W Serbach stajnje w ohnowanju wostanje!"

Sabeje strowoty dla njeje Smole moh jako prda faskeho zastojnstwa pije, ale runje z tym je predwidiwos boa jeho pokazaa na druhe, wjele re polo da. Wn njeje sowo boe do serbskich wutrobow wusywa z ertom, za to pak im pilnio a spomonio ze swojim mitrowskim pjerom. Njech su te jeho spisy, wosebje "Nowiny", mnoho swtnych powjesow pinoae, zawse te te bchu naemu ludej wuitne, enje pak na ane wanje kdne. Hio to rka wuitny by, hdy kody njeini. Kelko patnych nowinow so njewudawa, kelko njewry a njekhmanstwa so z spisami njerozrja! Cye ludy su najble z njehabitym njewriwym pohanstwom hinye, haj, zahinye. Hio z tym potajkim, kdne spisy wot naeho luda po mnosi wotderowa, je sebi Smole wo wru, pciwos a wobstae naeho luda jara wulke zasuby doby. Tola hie wjele wjacy. "Serbske Nowiny" su lto wot lta jara wjele rjanych, pobonych, nabpinskich, natwarjacych psnjow, spwow a krluow pinoae, jara wjele dobrych, powuacych a k dobremu kesijanskemu iwjenju pohonjacych powdankow mjez ludom rozrjae. Te to je wulki kruch prdaskeho skutkowanja. A hie wjacy. Spisowael njeri k wutrobje jeno w jenikej wosade, ale we wch wosadach wsm wubu poskia, ki to itaju. Renikowe sowo wuklini, so po nim zabywa, ale pisane, iane sowo wostanje. Hio stari Rom. jenjo prajachu: sowa so zalea pisany pismik wostanje.

Sawny prda w Americy b wjele tysac kr - jnu za jenike lto 900 kr, - sowo wneje wrnose pipowda pdla pak te jara mnoho dobrych spisow za lud zestaja. Hdy ntko we wysokej starobje ujee, zo so jeho de nakhila, rjekny pi sebi nhde takle: "Swojich prdowanjow chcu co zda, jeno skhowaj mi moje spisy, o Boo."

Wzo, prda skutkuje wulcy spomonje ze iwym sowom spomonio tn, t ri a pisa, tola jara spomonje skutkuje te tn, t jeno pisa, ale derje! Hie po smjeri ri wn dale.

Tak stoji w pomjatku wch swrnych Serbow wnje jenak jasna, nadobna a njepowalna postawa wulkeho zbuderja, woiwjerja a wjednika Jana Ernsta Smoerja. Wichory jeje njepowala, wody jeje njepodmja, zub asow jeje njewobkodi, zerzawina so jeje njedtknje. A densa je runje stoty kr so wri tn de, na kotrym je nam jeho daria lubos a wehomc boa; tu dakujemy so Bohu za tutn njewurjeknity dar, z kotrym je na lud pez narodenje naeho njepetrjecheneho wtinca wobohai, wosebje z tym, zo te my witcy lubujemy a sebi waimy, to je Smole wosebje lubowa a wai, serbsku r, narodnos, pobons a swru. Kdy r rady a derje serbski, wu druhich serbski, a t me, skutkuj te z pjerom, zo by Serbstwo dale ko, rosto a wobstao.

Kdy njech so z dom zaraduje
Na naroda roli namrtej,
Pu a wanje njech stej welakej!
Jedna wola njech wch nawjeduje!

Jurij Lib, uica 1916.

zpt na obsah - Dal: Ernst Smole