╚eskß ŔÝtanka - Pßta - Srbskß ŔÝtanka -

162.

WocuŠenje, bjeznad╝ijnosŠ a wobrot k lýp╣emu w Delnjej úużicy (1848-84)

Nowe narodne hibanje w Hornjej úużicy njeskutkowa╣e na Delnju úużicu. ętyristalýtne braniborske knjeżenje a prˇcowanje nýmskich a nýmcowatych duchownych a wuŔerjow bý serbskeho ducha mori│o. M│od╝ina njekhwata╣e na studije do Lipska, hd╝eż by so zahoriŠ moh│a, ale do Berlina a Halle. Nýmscy ryŠerjokublerjo njeżadachu pozbýhnjenje ludoweho rozwuŔenja, ale jenoż p°enýmŔenje. Bożi dom bu arena za swýtne pożadanki, z pomocu nýmskich prýdowani a modlitwow dyrbje╣e so serbski lud do nýmskeho p°estworiŠ. W khoŠebuzskim a hrˇdkowskim wokrjesu býchu hi╣Še na spoŔatku tuteje doby serbscy prýdarjo, ale w kalawskim a żarowskim býchii mýstna z Nýmcami wobsad╝ene, abo prýdowa╣e so jara z rýdka po serbsku. W lýŠe 1848 bý w Delnich Serbach hi╣Še 36 serbskich prýdarjow w 33 cyrkwjach; po casu su hi╣Še wotebýrali. W ╣ulach so z mocu p°enýmŔowa╣e. Serbska rýŔ zahanje╣e so tarn z pukami a pjenjeżnym khostanjom! Tak njemˇże╣e żadne wop°ijeŠe wo samsnej narodnej dostojnosŠi w lud╝e nastaŠ abo so wobkhowaŠ.

Zad╝ýwk pˇzdnjeho wocuŠenja a zcy│a s│abosŠe Delnjeho Serbstwa je njedostatk wid╝omeho centra w mýsŠe KhoŠebuzu, njedostatk star╣eho pismowstwa abo spisowaÓskeje tradicije a njeważenje narodnostneje ideje.

WocuŠenje wozjewje╣e preni a jeniŔki Ŕasopis "Bramborski serbski Casnik" 1848 pod redakciju fararja Nowki; ale wˇn chcy╣e bˇle p°eŠiwo nýmskim demokratam skutkowaŠ dyżli za Serbstwo.

Tohodla za˝d╝e 1852 dla njedostatka wotebýrarjow na po│ leta potom pak so dale wudawa╣e wot fararja Pauka z De╣na a wot 1867 wot wuŔerja ęwjele. W tym Ŕasu nasta prýnje towaÓstwo serbskich gymnasiastow pod J. F. Te╣narjom w KhoŠebuzu. W lýŠe 1859 za│ożi so "serbske towari╣stwo niżneje úużicy" ale zemjanskeho namýrjenja swojeho patrona v. Werdecka za˝d╝e po wudaŠu ma│ych brożurkow.

Sami duchowni wod╝iŠerjo ludu njemýjachu tehdy nad╝ýje, zo lud wot ponýmŔenja wotwobaraju. Wid╝achu, zo je ma│o delnjoserbskich knihow a sami njemýjachu ani wýdomosŠe ani srýdkow, zo by chudosŠ trýbnych nowych knihow wudali. Nýkbt°i duchowni każ ętempel a wuŔeÓ Grys wobstarachu nýkotre kniżki, ale za lud bý lo p°ema│o.

Najpilni╣i spisowarjo býchu slýdowacy: J. F. Te╣naÓ, serbski duchowny w KhoŠebuzu (1857-63) porjed╝i prawopis, wuda nowy zako˝ (1862) a nýkotre druhe nabożne ("prjatkaÓske") a ╣ulske knihi. WuŔeÓ ęwjela doby sej zas│użbu z tym, zo 1863 redakciju "Bramborskeho serbskeho casnika" na so wza a arije za ╣ule wuda. WuŔeÓ Grys wozjewi "kjarliże" a "spiwanja" za lud, mjez tym zo býchu orjginalne a z Phaedra a Theokrita p°e│ożowane kruchi fararja ętempela jenoż pokazki delnjoserbskeje rýŔe za wuŔenych. FaraÓ Pawo│ Broni╣ wudawa╣e nabożne kniżki a spýwy. WuŔeÓ Hendrich Jordan zbýra╣e wot l. 1873 ludowe pýsnje, wuda wjacore knihi a s│u╣a do najpilni╣ich serbskich spisowarjow. Nýmc dr. Sauerwein z Hanoverskeje wuzwoli sebi Delnju úużicu za druhu wˇtŔinu a serbsku rýŔ nawuknyw╣i pýsnje╣e w njej a wozjewi "serbske stucki" (1877). Mato Kˇsyk z WjeÓbna poŔa pilnje serbski pisaŠ a pýsniŠ, wozjewi idylu "Serbska swa╝ba w B│ˇtach", sy│u pýsni w Ŕasopisu a w nowinach. Nýkot°i druzy wozjewjachu mje˝╣e literarne wud╝e│ki.

Tola w╣itke prˇcowanja jednotliwych p°eŠelow serbskeho ludu njedosahachu. Lud sam hi╣Še p°ema│o ważnosŠe na swoju rýŔ k│ad╝e╣e, wjesni hospodarjo sŠelechu ma│o synow na gymnasium w KhoŠebuzu, haŔ runje bý tam dr. Tschirner serb╣Šinu jako dobrowˇlny p°edmjet postaji│. Zd╝ýla maja tam Serbja ma│o srýdkow, zo bychu synam studowaŠ dali a zd╝ýla so p°ewulkich wudawkow boja.

We w╣itkim tym nasta wobrˇt k lýp╣emu w lýŠe 1880. Tehdy wuda nazymu Alfons Parczewski ze swojim nak│adom prýnju serbsku pratyju. Na jeho narnjet za│ożi so "delnjo│użiski wotrjad" p°i MaŠicy Serbskej w Budy╣inje a poŔa 27. meje 1880 z prýnjej zhromad╝iznu swoju d╝ý│awˇsŠ za serbski lud. Do p°edsydstwa s│u╣eja Te╣naÓ, Rocha, Jordan, ęwjela a Latk. Tak nasta literarne zjednoŠenje mjez p°eŠelemi Serbow, kiż chcychu serbskemu ludej duchownu żiwnosŠ poskiŠeŠ, a pˇdla też "TowaÓstwo Pomocy", kotreż studowacych podpýraŠ poŠa podobnje jako w Hornjej úużicy. Spomnjeny wotrjad wuda wottal nýkotre wużjtne knihi, pˇdla wozjewi parczewski hi╣Še druhu a t°eŠu pratyju, potom wotrjadej p°epodatu. W decembru 1880 p°emýni Casnik swoje mjeno na "Bramborske Nowiny", kotreż wottam ęwjela, Jordan a Kˇsyk redigowachu. Poslýdni z nich bˇrzy z redakcije wustupi, hdyż so do Ameriki na studije p°esydli. P°ez pratyju, Nowiny a druhe spisy, kiż so nýtko pilni╣o rozno╣owachu, nawukny lud lýpje serbscy ŔjtaŠ. W tym zamýrje spisa H. Jordan na pohnuwanje A. Parczewskeho wosebitu "Cytanku" (1883). Hdyż so lud bˇle do serbskeho Ŕitanja zalubuje, bud╝e też w Delnjej úużicy mˇc serbskeje narodnosŠe p°ibýraŠ.

Mjez tym pak dyrbi za Serbstwo w cyrkwi a ╣uli so hi╣Še wjele staŠ. W politiskim nastupanju su Serbjo kraloswýrni, plahuja wosebje wojeÓske a nýkotre spýwaÓske towaÓstwa. Na swoje prawa p°i wobsad╝owanju duchownskich mýstnow hi╣Še p°ema│o ked╝buja, p°i wˇlbach na sejmy su hi╣Še jara indiferentni a njemýjachu dotal żenje żadnoho serbskeho zapˇs│anca.

Historija serbskeho ludu w tymaj provincijomaj, h╝eż wˇn dotal traje, ma we wobýmaj p°i w╣ej rozd╝ýlnosŠu wjele podobneho. Tohodla je nýtko trjeba, zo sebi Horni a Delni Serbjo z radu a skutkom blizcy wostanu po p°ik│ad╝e lubosŠiweju sotrow.

W. Boguslawski - M. Hˇrnik, Historija serbskeho naroda.

zpýt na obsah - Dal╣Ý: Sprewja w B│ˇtach