esk tanka - Pta - Srbsk tanka -

169.

Protyka a protyki

Bchu protyki pecy tajke, kajke mamy je densa?

Njebchu.

Hie ha do poojcy posldnjeho stotka wuiwachu w Pomoskej na pikad tu a tam na kraju protyku najstareho styla. Kus drjewa to b, do kotreho so dny zarzowachu: dawe dny z mjeim - njedele a swjate dny z wjetim zarzkom. Msakowe pemnjenja: mody msak atd. wuznamjenjachu zarzki z boka tutoho howneho rjadu zarzkow. Daerjo njeswdomi itanja pomjatkowachu sebi z tajkimi zarzkami dny, kotre bchu na knjeich dworach za wsty as dali. Hejtman mjee tu w knicy pisane a jeho pisanje by potom pi paenju mzdy z wopomnjenym rzanjom pirunane byo. Podobny narzowany kij b potajkim protyka prastarska, wisajo w kdym burskim domje.

Po asu, hdy bu knihii wusldeny, zhubjowachu so naspomnjena protyki pomau a densa ma hio kdy staw, kde powoanje swoju protyku. Ped wusldenjom knihiia pisachu knihi. Tak le tehdom protyki pisachu. Mnia w kltrach tak w modleskej knizy na posldnju stronu pisachu protyku. Liby dnjow stojachu liba pod libu. Dawe a swjate dny mjachu swoje pismiki. Tohorunja bchu dny, jenotliwym swjatym w bhu lta poswjeene, woznamjenjene. Zbywace przdne mstno na stronje wupjelnachu pispomjenja wo wjedrje a hwzdach. Wzdani mnia te hio smjer toho abo tamnoho krala, kejora, biskopa zapisowachu: jara wane to w mnohim pipade za stawizny. Te zarjadnistwa mstow khowaju podobne zapiski. K tomu wuiwachu, ka mnia posldnju stronu nabonycli knihow: tui - posldnju welakich zakonikow a pod. To wak pak bchu drje protyki, ale nic za ri lud, ale jeno za tn, tamny kraj, za te, tamne mstno. W uli mjachu tohodla di nimo druheho te cyle mechanisku protyku z howy wukny. Sabim dom wuerjo mjenje swjatych dnjow wukny dawachu a hie jim je w hrnkach poskiachu.

Hinak bu, hdyz w 15. stotku knihi ie poachu; ntko wukhadachu te iane protyki. Tute wopijachu pak te welake lkaske srdki, wosebje wenja do pichoda. Tehdy bchu te najsawnii lkarjo peswdeni, zo maju hwzdy a jich khd wulki wliw na zemske wecy: ha bude wjna, drohota, mr. Welake operacije zoowachu lkarjo po khode hwzdow. Hie densa nakhadamy druhdy w protycy powucenjo, hdy ma so to a to naoowa, to ma so sta, hdy je mody abo pony msak. To su powostanki z tamnych asow. Dale stojachu tam wenja a injachu protyku jara wanu. Kralowje a kejorowje, wueni a njewueni, bohai a khudi wenjam wrlachu. Witcy so bojachu - hdy pak potom pipowdene njewjedro, mr, wulka woda abo boi wohe njepide - wjeselachu so. Njediwajo na wo to, wenjam krue dale wrjachu.

W protykach b rada, wotrada, kak moha so nkotrakuli khoros zahoji a wela wotstroni. Ka mejee tehdom kdy bohaty hrabja, zemjan, swojoho hwzdarja, kotry pichod we hwzdach widee: tak suee prostym ludom protyka. Ta we wem wdee radi a pomha. Z tym so sta, zo buchu protyki najznaie knihi. Z nich itae rata, hdy ma ito sy, polo hnoji, skt kupowa a pedawa. Tam kdy zhoni, hdy ma nto twari, nowu drastu so wobleka, krew komu pue. Haj, w barlinskej protycy z lta 1766 su dny, k tihanju nohow a wosow najpihdnie z ewjenym iom wuznamjenjene. Znata je te stara medicinalna protyka hwzdarja Hoeflera, w kotrej na lto 1524 pipowdi lijecu a koc swta. Te mnozy lkarjo podobne protyki wudawachu. Tak b w Sakskej wosebje Dr. Wolmarowa, w Plskej a Pruskej Misocariowa rada mta.

as postupowae a z nim te protyki. Recepty a wenja wak wostachu ha do 17. stotka. Densa wzo je protyka nuzna a trbna na wsy tak ka w mse. Protyka njeje te lubos a druhdy nakhade "knihownju" na wsy ze samych protykow zestjanu. Protyka dstawa estne mjeno a mstno w domje.

Tohodla pak njech te nae serbske protyki pinouja nastawki, kotre zasuuja, zo kdy de na nje pohlada. Njech su originelne, wosebje pak spisane w narodnym duchu. Njech wua wo narodnych potrbnosach a pisunosach, dawajo nic jeno dobre napominanja, ale te pikady! Njech prinouja w tym duchu to najlpe a hdy nimamy na serbskej zemi snad bohuel tajkich powdankow a rozprawow, to sahmy do susodnych bratrowskich literaturow. Z tym potom protyki buda te nam peco a peco powda ze sny: Budmy prawi, cyli Serbjo!

Jan Andricki, uica 1903.

zpt na obsah - Dal: Julius Caesa