╚eskß ŔÝtanka - Pßta - Srbskß ŔÝtanka -

193.

Serbske studentstwo

Pola w╣ých s│owjanskich narodow bý studentstwo z wuznamnym ŔiniŠelom p°i wubud╝enju a roz╣ýrjenju narodneje mysliŔki. To wid╝imy wosebje jasnje pola na╣ich jużnych bratrow ╚echow, S│owakow a Jużnos│owjanow.

Tola Ŕim bˇle so tute narody kulturnje a politiscy zesamostatnjowachu a strach wo jich narodne byŠe do pozada stupa╣e, Šim bˇle wobroŠachu tamni╣e studentstwa swoju ked╝bnosŠ k samym kulturnym a socialnym pra╣enjam. Docy│a hina╣e pomýry knjeża pola nas Serbow, kimż njeje hi╣Še p°ichod kruŠe zawýsŠeny a kotrychż je tak ma│o a kiż dyrbimy so býd╝iŠ takrjec wo kˇżde serbske s│owo a kˇżdy hÓuzlik na╣eje zemje. Dyrbimy zjednoŠeŠ w╣u na╣u energiju, zo bychmy so wukhowali haŔ k Ŕasej, hdyż też nad nami s│ˇnco swobody so wusmýje. Nimamy haŔ dotal ani jeniŔkeje srjed╝neje ╣ule, a w ludowych ╣ulach knjeżi, wosebje w pruskej úużicy, ponýmŔowacy system, kiż njemˇże byŠ hˇr╣i. Wotrod╝enscy a nýmscy wuŔerjo wuhonjeja za wosebite knjeżeÓstwowe myto serbsku rýŔ a drastu wo p°emoh z na╣ich ╣ulow z pukami, zakaznjemi a wusmý╣owanjom. Hakle nýtko po revoluciji poŔina byŠ poma│ku lýpje. Z tajkich zrudnych pomýrow p°ikhad╝a nýtko m│od╝enc na nýkajku nýmsku srjed╝nu ╣ulu, z wjet╣a p°esyŠenu ze w╣onýmskim duchom, kotraż prˇcuje so wýzo ze w╣ej mocu, zo by wuha╣i│a w du╣ach m│odych studentow też hi╣Še poslýdnje p│omje╣ko narodneho wýdomja a njebychmy-li mýli na╣ich studentskich towaÓstwow, wu╣li bychu drje w╣itcy serbscy studenŠa ze srjed╝nych a wysokich ╣ulow jako Nýmcy po zmyslenju a skutkach. W studentskich towaÓstwach prˇcuja so studenŠa ze samsnej pilnosŠu wo to, ╣toż jim nýmske srjed╝ne ╣ule we úużicy, wud╝erżowane też z dawkami serbskeho wobydleÓstwa, daŠ nochced╝a myslo, zo jedna njezawjazna hod╝ina serb╣Šiny na nýkotrych ╣ulach budy╣inskich dosaha za wukub│anje serbskeje inteligency. Zamýr w╣ých tutych zjednoŠenjow je samsny: pýstowaŠ a hajiŠ narodnu mysliŔku, wudospo│njeŠ so w maŠeÓnej rýci z Ŕitanjom, z pisomnym zwuŔowanjoni, z prednoskami a deklamacijemi, studowaŠ domjace pismowstwo a stawizny. A potom, w prˇzdninach, khod╝a studenŠa mjez lud, zarjadujo skhad╝owanki, wuhotujo d╝iwad│owe a spýwne wjeŔory a jýzd╝o zhromadnje na wulýty.

Najstar╣e towaÓstwo serbskich studentow je "Serbske p°edaÓske towaÓstwo" w Lipsku, za│ożene l. 1716 p°ez serbskich evangelskich bohos│owcow, kotreż kŠýje╣e wosebje woko│o l. 1825 po p°ikhad╝e m│odeho basnika Handrija Zejlerja. K tutomu Ŕi│emu żiwjenju p°ino╣owa╣e bjez dwýla też wliw ╚echa Franca Palackeho a Jużnos│owjana MilutinoviŠa. Handrij ZejleÓ da towaÓstwu nowe mjeno "Sorabija", z Ŕehoż je nasta│o nýtŔi╣e "Sorabicum". Narodne hibanje 1848 tych lýt a za│ożenje lektorata serbskeje reŔe p°i tamni╣ej universiŠe wuwo│a╣tej nowu d╝ý│awosŠ w towaÓstwje. Pozd╝i╣o w 70tych lýtach d╝ý│a╣tej w nim z wuspýchom wosebje Arno╣t Muka a Arno╣t Holan. W swýtowej wˇjnje wusny Sorabicum drje docy│a, ale hnydom po prewrˇŠe zapoŔa nowu d╝ý│awosŠ.

Bˇrzy doby wjedniske mýstno mjez studentstwom prażska "Serbowka", towaÓstwo khowancow, bydlacych zhromadnje w "Serbskim seminaru" na Ma│ej stronje a studowacych na bohos│owskej fakulŠe a na gymnasiju. Prażscy studenŠa su zawýsŠe hiżo wot sameho za│ożenja seminara na zapoŔatku 18. lýtstotka so rozwuceli w maŠeÓnej rýŔi, tola hakle l. 1846 dˇ˝d╝e tu k wuż╣emu zwjazkej. Wot toho Ŕasa je Serbowka d╝ý│a│a z najwjet╣im spomożenjom a bjez p°estaŠa k lýp╣emu na╣eho naroda. Z njeje wu╣│a je liŔba najlýp╣ich prˇcowarjow za narodnu wýc, wuŔencow a basnikow, znatych nic jenoż doma, ale też poja druhich S│owjanow jako Micha│ Hˇrnik, Jurij Lib╣, na╣ najwjet╣i basnik Jakub Bart-Ăi╣inski, Mik│aw╣ Andricki a Jˇzef Nowak. Wulcy spomożny wliw na zmyslenje m│odych studowacych wukonjowachu wuzke, p°eŠelske poŠahi z Ŕýskimi wuŔencami a bud╝iŠelemi.

Wulki slavista Jˇzef Dobrovskř, Wjacs│aw Hanka, Karl Jaromýr Erben, Jan Purkyný, Franc Doucha a też wjele ruskich.a pˇlskich wuŔencow p°ebywacych w stowýżatej Prazy, wopytowa╣e rad "serbske hod╝iny" w jýd╝eÓni zastarskeje khýże we úużiskej wulicy. Cy│u swýtowu wˇjnu bý "Serbowka" takrjec jeniŔke towaÓstwo, kotreż d╝ýla╣e nic jenoż nut°kownje, ale kotreż też do zjawnosŠe wustupowa╣e.

Serbja, kiż studuja na Ŕýskich ╣ulach prażskich, su sobustawy "╚ýskoserbskeho TowaÓstwa Adolf ╚ernř". Tute towaÓstwo za│ożi so l. 1907 p°ez serbskich a Ŕýskich studentow a z jeho nadawkom je hajiŠ kulturne, hospodaÓske a towaÓ╣nostne poŠahi wobeju narodow. Wosebje po wuwo│anju ╚eskos│owakskeje republiki rozwiwa wob╣ýrnu d╝ý│awosŠ k lýp╣emu Serbow ze swojim mýsacnikom "╚ýskoserbskim Wýstnikom", swojimi publikacijemi a p°edno╣kami wosebje ze zas│użbu dra Jˇzefa Paty.

Nýtko wobroŠmy so do úużicy sameje, do na╣eho duchowneho srjed╝i╣Ša Budy╣ina. Hiżo m│ody H. ZejleÓ zhromad╝owa╣e tu na zapoŔatku miny│eho lýtstotka na gymnasiju swojich towaÓ╣ow a po nim s│awny Jan Arno╣t SmoleÓ, zo njebychu zabywali na swˇj narod. Skhad╝owachu so zwoprýdka w bydlenju m│odeho Hendricha Jaromýra Imi╣a, ale po wotkhad╝e Smolerjowym do Wrˇts│awja l. 1836 p°estachu tute skhad╝owanki, a hakle po t°och lýtach zjednoŠi Mˇsak K│osopˇlski w╣ých budy╣inskich gymnasiastow do "Societas slavica Budissina", pozd╝i╣o "Budissmensis". Mˇcny pohon we wˇtŔinskim skutkowanju bý wopyt S│owaka Ludewita ęt˙ra, kiż z│ożi ked╝bnosŠ m│odych zahoriencow na Ŕýskeho basnika Jana Kollara, na Hurbana a ╚ervenaka, z kotrymiż nasta Ŕi│e listowanje a kot°iż wobohaŠichu knihownju towaÓstwa ze sy│u Ŕýskich a druhich s│owjanskich knihow. Horliwe skutkowanje mýje╣e za sŠýhwk hˇr╣enje a napady nýmskich nowin we úużicy, tak zo by by│o skoro dˇ╣│o k rozpu╣Šenju towaÓstwa. Po revoluŔnych lýtach zhraba so towaÓstwo zaso woko│o l. 1853, hdyż bu Jan Arno╣t SmoleÓ powo│any za wuŔerja serb╣Šiny. Bohużel towaÓstwo njeje dotal rozwi│o w╣ý swoje mocy a khmanosŠe, njech je so to sta│o z liwkosŠu jednotliwcow, abo z njep°eŠelskim zmyslenjom p°edstajenych.

Podobny wosud matej a z podobnymi p°eŠiwnosŠemi býd╝itej druhej towaÓstwje budy╣inskej. Stej to "W│ada" na katˇlskim wuŔeÓskim seminarje, za│ożena l. 1876 a "Swoboda" p°i krajnostawskim seminarje wot l. 1877. Po ╣tyrilýtnym d╝ýle p°i˝d╝e kruty rozkaz, zo njesmýd╝a Serbja w Swobod╝e so wobd╝ýleŠ na skhad╝owankach a direktorjo wustawa - zwjet╣a w╣onýmscy zmysleni - p°esŠahowachu so m|ez sobu we wutupjenju narodneho ŔuŠe swojich khowancow a tak so stawa, zo wukhad╝eja z tutoho wustawa, za│ożeneho w prýnim rjed╝e za Serbow, Ŕasto najwjet╣i njep°eŠe│jo swojeje samsneje narodnosŠe.

L. 1919 za│ożi so "Wita", prýnje towaÓstwo serbskich studentkow a lýto pozd╝i╣o zjednoŠichu so studenŠa w Drjeżd╝anach a w Rychbachu.

Bˇrzy Ŕujachu studenŠa njedostatk kruŠi╣eho zwizka mjez sobu. Pospyty wo wutworjenje pow╣itkowneho zwjazka padaju hiżo do lýta 1849. Ale tutˇn zwjazk, "Lipa Serbska" mjenowany, njedopjelni nad╝ýje, kotraż bý so do njeho k│ad│a. Lýta 1871 wustupi "Lubin", zwoprýdka jenoż zjednoŠenstwo Budy╣injanow, wudawajo też swˇj wosebity Ŕasopi "NowinkaÓ Lubinski" a wotmýwajo kˇżdolýtnje skhad╝owanki we wulkich prˇzdninach. L. 1875 dˇ˝d╝e w KhrˇsŠicach k za│ożenju tak mjenowaneje "H│owneje skhad╝owanki serbskeje studowaceje m│od╝iny", kiż so skhad╝owa╣e trˇjcy wob lýto, hody, jutry a w lýtnich prˇzdninach. Tu podawaju star╣i jednotliwych towaÓstwow p°ehlad towaÓstwoweje d╝ý│awosŠe, p°edno╣uje so wo Ŕasowych studentskich należnosŠach, hraje so d╝iwad│o a ze zhromadnym wulýtom do nýkajkeje narodnje wohrożeneje wsy kˇnŔi swjed╝e˝. Tute skhad╝owanki tworja kruty zwjaz mjez inteligencu a burstwom, su narodne swjed╝enje w prawym s│owa zmys│u. "H│owna skhad╝owanka" je sej doby│a njehinitu zas│użbu z wudaŠom zhromad╝enych spisow Handrija Zejlerja, wuda też jubilejny "Almanach" a wot 1876 haŔ 1881 wukhad╝e╣e mýsaŔnik "Lipa Serbska" a ╣tyrnaŠe lýt pozd╝i╣o wukhad╝e╣e krˇtki Ŕas "úużiski Serb".

Smy wid╝eli, kajke zad╝ýwki mýjachu p°ewinyŠ towaÓstwa w Budy╣inje, w╣ak wjet╣e zad╝ýwki stajachu so do puŠa w KhoŠebuzu. Tu nasta w lýtach ╣tyrcytych pod wliwom Hornjo│użiŔana JenŔa "úużyca" a na gymnasiju zapoŔa so serbska rýŔ wuŔiŠ, ale l. 1889 bu tuta wuŔba wotstronjena na wy╣╣i rozkaz. Ný╣to lýt potom wożiwi hi╣Še raz studentske żiwjenje w KhoŠebuzu a też w Starej Darbni za│ożichu sej seminarisŠa towaÓstwo. W samsnym Ŕasu nasta "Zwýztk", zwjazk delnjo│użiskich studentow, kiż wuda l.1893 wubjerk basni Mata Kˇsyka a redigowa╣e ný╣to lýt ludowu protyku "Pratyju". Ale Delnjo│użiŔenjo dawaju hac dotal ma│o znamjenjow Ŕi│eho żiwjenja.

Też na druhich mýstnach, we Wittenbergu, Wrˇts│awju, Lubiju, Dobrosoli, Barlinje, «itawje a Doupovje w ╚echach bywachu jˇnu podobne studentske zjednoŠenstwa, ╣toż je z dopokazom, zo bý tam wjet╣a liŔba studowacych, haj samo do Hollandskeje, Luxemburskeje, do Kolonje nad Rynom, do Paderborna, do MohuŔa a Erfurta zab│ud╝owachu so druhdy jednotliwcy.

╚as swýtoweje wˇjny bý wýzo też za studentstwo z dobu pruhowanja a njep│ˇdnosŠe. Star╣i buchu powo│ani do wˇjska, hd╝eż dyrbjachu wojowaŠ za zajimy njep°eŠelow a podt│ˇcerjow Serbstwa, ale po rewo│uciji zbýhny so też studentstwo zhromadnje ze serbskim ludom z procha a p°ima╣e so wospjet d╝ý│a na narodnej roli, poŔa wudawaŠ Ŕasopis "Serbski Student", wutwori sej krutu organisaciju w "Zwjazku │użiskoserbskeho studentstwa" a je zastupi│o do zwjazka a poŠahow ze studentami druhich s│owjanskich narodow a hotuje so, zo by wustupi│o też p°ed ╣ýr╣ej, mjezynarodnej zjawnosŠi.

J. WiŠaz.

zpýt na obsah - Dal╣Ý: Spýw serbskich studentow