╚eskß ŔÝtanka - Pßta - Srbskß ŔÝtanka -

195.

úużiŔenjo a Mi╣njenjo na krakowskej universiŠe w 15. a 16. lýtstotkomaj

W zahim gotiskim srjed╝owýku wýdomostne żiwjenje bý zjednoŠene w universitych; universitne wustawy býchu z najrje˝╣im kŠýwom duchowneje d╝ý│awosŠe tamni╣ich Ŕasow, býchu podobne studni żiwjenja, z kotrejeż żˇrle╣e wok°ewjaca woda mudrosŠe. Do│he lýta Bo│onja a Pariz ze swýtos│awnym rjadom swojich wucerjow a z wulkej liŔbu wuŔownikow zybole╣tej so z nazdala cy│emu europskemu swýtej każ jasnej hwýzd╝e na zmrˇŔenym wobzoru; do Bolonje khwatachu prawiznicy, do Pariza theologojo ze w╣elakich, haj samo z najdal╣ich stron. Hi╣Še p°i kˇncu srjed╝owýka w lýŠe 1495 w Parizu je so liŔi│o 15000 studentow, z tutych pak be znajmje˝╣a 9000 wukrajnych. W Nýmcach a pow╣itkownje w srjed╝nej Europje do│hi Ŕas universitnych zarjadowani njeznajachu; jenoż w "nýmskim Romje", t j. w Kolnje kŠýje╣e theologiske "studium generale" w klˇ╣tromaj dominikanow a franciskanow: prýnja teju ╣ulow je swoju s│awu doby│a p°ez Alberta Wulkeha a Toma╣a z Aquina, druha pak p°ez nic mjenje wustojneho Dunsa Scota; do nýmskeho Roma p°iŠahowachu ŔeÓpaŠ wok°ewjenje ze studnje mudrosŠe nie jenoż m│od╝ency ze w╣elakich nýmskich krajinow, ale też ze ęotiskeje, ęwjedskeje a Danskeje. Do│ho bý╣e K÷ln z jeniŔkim żor│om wýdomosŠow za Nýmsku a susodne kraje, znajmje˝╣a na theologiskim polu. Hakle w Prazy so srjed╝ XIV. lýtstotka prýnje pruhi swýtla roz╣ýrjachu. Wukub│any pod francˇzskim wliwom Karl Luxemburski, kral Ŕýski a romsko-nýmski kejżor, je w tutym mýsŠe roz╣ýrja│ duchowne a wumje│ske żiwjenje, p°ejasnjene z idealom romanskeje kultury. Za p°etwarjenje prażskeje domskeje cyrkwje je wˇn wubjerneho francˇzskeho wumje│ca Matiasa z Arrasa p°iwo│a│; hrˇd na HradŔanach je natwari│ na podobu pariżskeho Louvra, hrˇd pak na Karl╣tejnje na podobu bamżoweho hrada w Avignonje. Basnik Petrarca je jako hˇsŠ na Karlowym dworje p°ebywa│ w lýŠe 1356; ný╣to prjedy prebywa╣e tam też znaty Cola di Rienzi. W lýŠe 1348 bu prażska universita za│ożena, prýnja a najstar╣a we w╣itkich s│owjanskich a nýmskich krajach pow╣itkownje. Bˇrzy potom susod Karlowy, Kazymýr Wulki, kral pˇlski, w Krakowje w lýŠe 1364 universitny wustaw na podobu bolo˝skeje a padowskeje university do żiwjenja zawo│a. Na tajke wa╣nje w pýsŠenju wýdomostneho żiwjenja bratrowskaj s│owjanskaj narodaj a krajej p°esŠýże╣taj nýmski; w tym Ŕasu, hdyż hiżo prażska universita kŠýje╣e a krakowska do żiwjenja stupi, dospo│ne universitne wustawy njebýchu hi╣Še znate w Nýmskej.

W tamnym Ŕasu w╣itke ludy w kuljturnych pomýrach hladachu na k°esŠanstwo jako na wulku swˇjbu, statne a narodne mjezy njerozd╝ýlowachu hi╣Še lud╝i z tajkimi to│stymi murjemi suroweho h│d╝enja każ je to d╝ensa. Wukrajne studium njebý╣e ze zad╝ýwkom, ale dospo│nje dosaha╣e k dospýŠu wy╣sich cyrkwinskich a politiskich zastojnistwow we wˇtŔinje. Nýmscy p°ikhad╝achu rad╝i studowaŠ do Krakowa a nimale w╣itke nýmske diecezy sŠelechu tam swojich m│od╝encow wukub│anja dla.

Tola p°edew╣im a wosebiŠe je so p°i tutym hibanju wobd╝ýli│a mi╣njanska dieceza a pow╣itkownje │użiski a mi╣njanski kraj tam-neho Ŕasa. Na to skutkowachu sobu nýkotre wýste historiske a geografiske pomýry. Bjezdwýlnje bjez wliwa w tutym nastupanju njebý╣e politiske sobużiwjenje úużicy ze ęlezskej z jedneje strony, z druheje pak Šehnje╣e jeje cyrkwinske zjednoŠenje z Mi╣nom też Mi╣njanow na tutu stronu. Dale njesmýmy zabyŠ, zo hiżo na prażskej universiŠe úużiŔenjo a Mi╣njenjo býchu k pˇlskemu narodej p°id╝ýleni. K bohatemu wopytej krakowskeje university ze strony úużiŔanow a susodnych Mi╣njanow je snano też prino╣owa│a p°ipadna wobstojnosŠ, zo bý jedyn z prýnich jeje wuŔerjow, haj samo z fakultowym dekanom Mik│aw╣ z Budy╣ina. Jeho stojni╣Šo, p°i tom swˇjbne a znajomnostne pomýry su snano druhih krajanow pohnuwa│e a so sta│e z jednym z wjacorych nastorkow k p°ebywanju cy│eho rjadu │użisko-mi╣njanskich scholarow, kot°iż p°ez cy│y XV. a prýnju ╣twˇrŠinu slýdowaceho lýtstotka po starym │użiskopˇlskim puŠu prez Zhorjelc a Wrˇts│aw khwatachu do krakowskeje ╣ule.

Alfons J. Parczewski, ╚. M S. 1901.

zpýt na obsah - Dal╣Ý: Serbskim żonam