╚eskß ŔÝtanka - Pßta - Srbskß ŔÝtanka -

217.

Serbska politika

Hdyż bu prýni raz zjawnje wo serbskej samostatnosei rýŔane, so to zwjet╣a tak zrozumi, zo bud╝emy sami stat tworiŠ. Na to sebi zawýsŠe nichtˇ mysli│ njeje, kiż so z politiku zabýra, a sebi też njeje mysliŠ trjeba│, dokelż samostatnosŠ je we mnohej druhej podobje mˇżna a njenuzuje runjewon k wosebitemu statej. Ważne je jenoż, zo je lud docy│a zwˇlniwy k samostatnosŠi. Zo my Serbja to smy a haŔ do dopjelnjenja na╣ich żadanjow p°ecy bud╝emy, je p°ez to dopokazane, zo smy so politiscy zorganizowali a bud╝emy w p°ichod╝e swoju organizaciju wużiwaŠ nic jenoż jako ╣kit, ale też jako brˇ˝. Dokelż k tomu nuzuja nas w╣ý nazhonjena, kiż smy każ w za˝d╝enosŠi tak w p°itomnosŠi Ŕinili. Powrˇt po swýtowej wˇjnje je w╣ud╝e starym mˇcnaÓstwam wunuzowa│ koncesiju, kiż su nýhdyżkuliż p°edaloko sahace, z wjet╣a pak, mˇżemy prajiŠ, tola rozumne. Też my Serbja smy so nad╝ýjeli, zo njebud╝emy tˇn krˇŠ wuzamknjeni z rozd╝ýlenja pok│adow noweho Ŕasa. Smy so to Ŕim bˇle nad╝ýjeli, hdyż buchu nowi dohladowarjo tutych idealnych pok│adow strony, kiż su stajnje wojowali p°eŠiwo w╣onýmstwu z hes│om "FŘr Wahrheit, Recht und Freiheit". Też my chcemy "wýrnosŠ", też my chcemy "prawdu", też my chcemy "swobodu" na╣emu serbskemu narodu. A ╣to smy haŔ dotal docakali? Dypk za dypkom chcemy rozpominaŠ.

Wo wýrnosŠi k nam njeje nihd╝e niŔo s│y╣eŠ. K°iwe nahlady a wusudy z Ŕasow monarchiskeje doby je nowe mˇcnaÓstwo njeporjed╝ane sebi p°iswoji│o, a skoro so zda, zo su wone hi╣Še k°iwi╣e a hi╣Še njerozumni╣e każ hdy prjedy. We za╣│ej dobje mýjachmy tu a tam pola knjeżeÓstwow nýkotreho p°eŠela, kiż to woprawd╝e bý a tola so prˇcowa╣e, pola nas tajki zaŠi╣Š zawostajiŠ, dokelż nas trjeba╣e ze w╣elakich, wosebje egoistiskich motivow. Býchmy w╣ud╝e wuwo│ani "kraloswýrni" Serbja, mýjachu nas za konservativnych haŔ do kosŠe a jenoż to jedne bý jim do nosa, zo chcychmy my konservativnosŠ też na swoju serbsku rýc a narodnosŠ na│ożowaŠ. My smy byli "kraloswýrni", dokelż so monarchija wjet╣inje z nas zda╣e rukowanje za na╣e narodne byŠe, nic pak "kraloswýrni" na kˇżdy pad. Smy hiżo w starym staŠe wojowali za na╣e narodne prawa, dokelż so nam tehdy już niŔo njep°izwoli dobrowˇlnje a to snadne, ╣toż dˇcpýchmy, smy sebi wunuzowali. Bohużel, smy stajnje byli p°ejara loyalni a ný╣tożkuliż wjacy bychmy byli, mˇhli docpýŠ, bychmy sebi swojeje wa╝nosŠe a mocy wýdomni byli. Wým so tu derje dopomniŠ na Ŕasy wˇlbow a tehdy sym tak prawje zaŔu│ a do wutroby a rozuma je so mi zakorjeni│o spˇznaŠe, kak druzy z nami jako rozsud╝acej mocu liŔa. A sym sebi wotmysli│ po swojich snadnych darach sobu so prˇcowaŠ, zo my Serbja w╣itcy spˇznajemy swoju mˇc. D╝ensa, hdyż je zak│ad statneho byŠa p°emýnjeny, chcemy a dyrbimy z tuteho sebjespˇznaŠa w╣ý sŠýhowanja sŠahnyŠ a to Šim bˇle, hdyż je nam narodnym mje˝╣inam p°ez mýrowu konferencu zaruŔene na╣e wosebite narodne żiwjenje. Jenoż na zwjazk ludow a na na╣ich s│owjanskich bratrow smýmy so z dowýru spu╣ŠeŠ, dokelż nýmske strony, kiż so tak rady mjenuja "demokratiske", njejsu jara zwˇlniwe, z nami z wotewrýnosŠu a wýrnosŠu wobkhad╝eŠ. A byrnjeż nam to też tu a tam lubili, njechamy jim tola tu wýc tak lohku ŔiniŠ, zo njebychu sebi woni, każ Ši stari knjeżerjo, myslili, my Serbja so damy z rjanymi s│owami spokojiŠ, w╣o druhe pak mamy p°ijimaŠ jako "fait accompli", t. r. hotowy skutk. Każ my so prˇcujemy, wýrnosŠ wuznawaŠ, njech też woni kusk wjacy wýrnosŠe ke swojemu skutkowanju p°eŠiwo nam sobu p°injesu. Hiżo to je njewýrnosŠ a bjezkritiknosŠ p°eŠiwo jich samsnym zasadam, zo je "Sakskoswýrnym" dowolene jako avantgarda preŠiwo "Serbskemu Zwjazkej" a jeho sobustawam wustupowaŠ. My smy aż smy prjedy loyalni byli monarchiji, týż loyalni republicy. Dokelż pak smy sebi wýdomiŠi swojeje narodnosŠe, swojeho kulturneho pok│ada, żadamy, zo so za nami njech z kamjenjemi a b│ˇtom njemjeta. «adamy, zo so wýrnosŠ njewotstroni z jich wustupowanja preŠiwo nam a skˇnŔnje żadamy, zo so docy│a p°eŠiwo nam njewustupuje, ale so jedna jako z runoprawnym │udom a narodom.

Jako jedyn muż dyrbi cy│y narod stanyŠ a protestowaŠ p°eŠiwo tamnym nizkim zasadam. Njebud╝my tak sŠeÓpliwi, Serbja, ale d╝ý│ajmy każ na╣ narodowc "jedyn za w╣ých" nýtko "w╣itcy za jednoho". Na nas w╣ých bý ta plista mýrjena, kiż bu sprawnosŠi a prawd╝e 22. junija 1919 we Budy╣inje data. Njeby nas to do ╣ije ha˝ba by│o, chcyli sebi to lubiŠ daŠ, my Serbjo, kiż smy najwjet╣i d╝ýl swojich m│odych a najm│ˇd╣ich bratrow we njekrasnej wˇjnje zhubili, my Serbjo, pola kotrychż nýtko mnoha wopu╣Šena maŠeÓka na swˇj khudy rowŔk Ŕaka, mnoha wboha syrotka swojeho nana a zeżiwjerja paruje, mnoha swýrna, pilna a njesprˇcna mand╝elska za swojim mand╝elskim żaruje sama abo z Ŕrjodku d╝ýŠimi, mnoha sotra za bratrom, mnohi p°eŠel za p°eŠelom żed╝i. W╣o su nam wzali, a my kiż smy so z bożej pomocu wukhowali, njesemy nýtko Šeżu sobu a smy sobukhostani z tymi w╣onýmskimi ╣Šuwarjemi kiż so njeha˝buja winu na druhich wotstorkowaŠ, kiż so njeha˝buja znjesliwy a poniżny lud biŠ a haniŠ, jenoż tohodla, dokelż je "s│owjanski" lud. To spom˝Še a njech so nihdy na nihdy njestanje po jich woli z nami, ale jenoż po na╣ej. Tohodla chcemy a dyrbimy sebi też wunuzowaŠ swobodu. W p°irunanju ze za˝d╝enosŠu smy hiżo ný╣tożkuli dobyli. SpokojiŠ pak nas to na żadyn pad njemˇże a njesmý, ale dyrbimy p°ecy zaso wustupowaŠ a raznje pominaŠ na winowatosŠe knjeżeÓstwa p°eŠiwo nam. Njejsmy wjacy njewˇlnicy, każ smy byli p°edo│ho, ale mamy każ w╣ý ludy, a też nýmski lud, zaŔuŠe a żadosŠ za swobodu. Tohodla njesmýmy so bojeŠ, p°i kˇżdej sk│adnosŠi za swoje prawa wustupowaŠ, njesmýmy bojaznje we swojich wsach a statokach ŔakaŠ, "haŔ so wrˇŠa z│ote Ŕasy", kiż smy we swojej swobod╝e meli p°ed tysac lýtami. Te so nam njewrˇŠa bjez napinaceho d╝ý│a a nihd╝e w swýtowych stawiznach njeje lud dosta│ swobody, ale w kˇżdym pad╝e je sebi ju wunuzowaŠ dyrbja│. A dokelż so z tymi brˇnjemi, z kotrymiż su nas bili a morskali, d╝ensa njemˇżemy a njechamy wobaraŠ, dyrbimy na w╣ý druhe mˇżne wa╣nje zd╝ý│aneho luda wojowaŠ wodnjo, w nocy, d╝e˝ wote dnja, njep°estawajcy a z jeniŔkej myslu na wuswobod╝enje z njep°irodnych a pot│ˇŔowacych putow, kiż nas wuwjazuja z djabo│skej njesmilnosŠu. Kˇżda zhromad╝izna, kˇżda skhad╝owanka, kˇżdy na╣ wustup do zjawnosŠe doma każ druhd╝e ma byŠ manifestacija na╣eje wole, na╣eje żadosŠe za swobodu. Smy po liŔbje ma│o a tohodla je kˇżdy jeniŔki winowaty kruŠe staŠ a so sobu staraŠ, zo ani jedyn Serb njepadnje do cuzych pazorow a zo na╣e hrod╝i╣Ša serbskich mużi wostanu każ w starodawnych Ŕasach żiwa murja skalneje twjerd╝izny w Termopylach. Dyrbimy sebi wýdomi byŠ, zo hakle sked╝bnosŠ za swoje wojowanje doma a we cy│ym swýŠe dobud╝emy, hdyż żadyn z nas so njepoda, ale raznje wuznawa: Ja S│owjan sym a S│owjan budu, a hdyż kˇżdy ze skutkom pokaza zo S│owjan wostanje. Na to dyrbi so p°ecy zaso pokazowoŠ a pominaŠ, p°etoż Ŕasy su wo prawd╝e khutne a wosebje na╣im bratram, kiż su z nami sobu byli we wˇjnje, bych rady rýŔa│ k wutrobje a bych jich prosy│, zo chcyli moje s│owo s│y╣eŠ. ętyri lýta wojacy su nas wutupili; nýkotre wutroby su stwjerdny│e, nýkotre zwjadny│e. Te dyrbimy zaso woraŠ, wˇt°iŠ, tamnym z dobrym pozbýhowacym s│owom a skutkom krjepiŠ a kˇżdemu zaso pokazaŠ prawy puŠ. DajŠe sebi rýŔeŠ towaÓ╣ojo, też ja, kiż we wobŠeżnosŠach tute s│owa pi╣u, sym so we wˇjnje w cuzych kwaklach drý│, sym nana a maŠ a mand╝elsku a d╝owku nýkotry njekrasny raz z Šeżkej wutrobu dyrbja│ wopu╣ŠeŠ a býd╝iŠ so za tych, kiż su a býchu po│ni hidy preŠiwo w╣emu, ╣toż bý njenýmske. Nýtko, hdyż je po wˇjnje, je swjata winowatosŠ w╣ých, też twoja a moja, so prˇcowaŠ, zo nihdy wjacy njedożiwimy tajkeje krawneje wˇjny, po│neje hidy a surowosŠe, samo p°eŠiwo żonam a d╝ýŠom a ╣ed╝iwcam. Ta surowosŠ, kiż je tehdy zakhad╝a│a p°eŠiwo "njep°eŠelam", je samsna surowosŠ, kiż so na nas mýri, dokelż też my Serbjo smy jim "njep°eŠeljo", dokelż smy S│owjenjo. Sy, towaÓ╣o, zaby│, kak je Še wutroba bola│a, hdyż sy w Ruskej abo Pˇlskej abo Serbiji jako wojak wunuzowany dyrbja│ pomhaŠ p°i njeprawd╝e a żad│awej surowosŠi p°eŠiwo zawostatym wobydleÓstwu? Jenoż z│ˇstniska wutroba, każ jeje w Serbach nihdy njemýjachmy, moh│a na to zabyŠ abo so trjeba ze spokojnosŠu na to dopominaŠ. A tohodla pro╣u Še, towaÓ╣o, dopom˝ so na tych, kiż su zawinowali tute do njebjes wo│ace hrýchi, dopom˝ so, zo je wurunawaceje sprawnosŠe na zemi a zo Nýmc nima na cy│ym swýŠe ani jednoho p°eŠela swojeho suroweho wa╣nja dla. D╝ensa, hdyż ma╣ zaso swobodneje wole, dopom˝ so na Šeżke Ŕasy wˇjny a potom so rozsud╝ a spˇznaj, zo twoja narodnosŠ, twoje Serbstwo Ši lubi nowy p°ichod, swobodny a njewotwisny a zo twoje wuznaŠe k Serbstwu je wuznaŠe k sprawnosŠi a Ŕ│owjeskosŠi. Tohodla praju hi╣Še jˇnu: prjeŔ ze w╣ým nýmcowanjom w d╝ýle a zabawje, prjeŔ ze w╣ým, żed╝enjom za nýmskej modernosŠu, docy│a za w╣ým, ╣toż so z mocu do nas Serbow z Nýmcow Ši╣Ši. Njetrjebamy, haj njesmýmy tohodla byŠ njep°eŠeljo Nýmcow jako Ŕ│owjekow, ale dyrbimy w╣o wotpokazowaŠ, z Ŕimż woni za nas mýrja politiscy, hospodaÓscy a też duchownje.

Na nas njebud╝e zależeŠ, hdyż njebud╝e spokojnosŠe mjez Serbom a Nýmcom. Njech woni nam dad╝a na╣e prawa, na╣u njewotwisnosŠ, na╣u samostatnosŠ, politisku a kulturnu, a my jim ani kroŔele nap°eŠo jednaŠ njebud╝emy. To pak njech hnydom wýd╝a: Prjedy my so njespokojimy, dˇniż so nam njestanje prawda a nihdy njewotrjeknjemy so swojeje serbskosŠe, swojeho narodneho a nabożneho zmyslenja, swojeho żadanja za runoprawnosŠu z druhimi ludami, byrnjeż my też s│ab╣i byli, każ woni.

Nihd╝e njeje pokazki, zo so hd╝e ╣to polýp╣uje w tutym nastupanju. Kˇżdu kroŔel, kiż my doprýdka stupimy, je jim k hnýwu a z│obam. Też sprawnosŠe a wýrnosŠe njewoŔakujemy; ╣toż ╣tˇ nima, njemˇże podawaŠ. Zo pak hamtske organy we úużicy każ rjeŠazniki na nas ╣Šowkaju, zda so nam trochu d╝iwno. Wosebje kamjenski a budy╣ski hamtski d╝enik wuznamuje so we tutym nastupanju. Dokelż pak nichtˇ ze swojeje koże njemˇże, zda so nam jenoż smý╣ne, zo, woni tak jara do│ho we wowŔich kożach mjeze nam│ khod╝achu, mýnjo: Ši h│upi Serbja to njepytnu, zo njejsmy wowca, ale law. My dawno wýmy a znajemy swojich kwasarjow; pod jich wdwŔej kożu njejsmy woprawd╝e nihdy lawa spˇznaŠ mˇhli ale - wjelka, a to je rozd╝ýl!

Jan Skala, Serbske S│owo, 1920.

zpýt na obsah - Dal╣Ý: Na╣e Serbstwo z procha stawa