esk tanka - Pta - Srbsk tanka -

84.

Handrij Zejle

Z ponym prawom praji Micha Hrnik wo H. Zejlerju: "W njeboikim zhubichmy jednoho najzasubniich Serbow, sobuzaoerja a woiwjerja noweho Serbowstwa, sawneho psnerja a pilneho spisowarja, kotreho mjeno bude so w stawiznach serbskeje re a literatury wnje byi." Woprawde, Zejle be w kodym nastupanju pikadny, wubjerny owjek. Njelicomnje wjele je wn za nae Serbowstwo skutkowa ka z pismom tak ze sowom a z pikadom. Jeho powaha be wjesoa a spokojna, mia a ponina, - peelna a lubosiwa. Tu b wn wsudze rad widany a njemjee peiwnikow ani mjez Nmcami. Wn njeje enje ani jako modenc ani jako mu za zwonkownej esu a swtnej khwalbu honi, ale b dosponje spokojeny, hdy smdee z mrom a njemyleny wot swtneho hoka za dobru a sprawnu wc da, wn so nihde do prdka njetee a tola skutkowae pi wch wjetich a mjeich wtinskich nalenosach mcnje sobu ze sowom a skutkom. Dohi as bywae wn, runje husto njespznaty a njewidany, "factor movens" pi witkich serbskich hibanjach a prcowanjach. Jeho najwjeta rados be, hdy so wc wot njeho zapoata abo podpjerana radi, runje druzy es a dak za njeho nli. W Lipsku na p. b wn duchowny wode "Sorabije" a tola wostaji rad zwonkowne wjednistwo swojemu peelej Krygarjej, po doholtnym njesprcniwym zbranju be wn wobrne piprawy k wudau serbskeho sownika sini a tola wjeselee so, jako dr. K. Pf ul z myslu wustupi, zo serbski sownik spisa a wuda, poskii jemu w swoje zbrki k wuiu a podpjerae jeho womnje. Jeho azowska fara njesuee do lpich w Serbach, a tola njeje so wn enje wo ane druhe msto zamowja, ale je spokojneje wutroby swoju jemu wot Boha pipokazanu wosadu z najwjetej swru a lubosu wui a wodi. To pakte jeho wosada wdee a pipznawae: wn be wote witkich swojich wosadnych, wulkich ka maych, bohatych ka khudych, Nmcow ka Serbow, jako jich duchowny wtc a radie wulcy lubowany a eseny; a wn wdee, runje swojich Serbow pe wo lubowae, mjez wobmaj jemu piporuenymaj narodnosomaj stajnje pu pokojenja a zjednanja derje namaka, hdy be druhdy te mjez nimaj nkajka pekora nastaa. Wosebje piwisowachu jemu khudi wosadnicy dla jeho dobroiwose a darniwose; wude, hde b nuza, wn z wotewrnej ruku hnydom a w dosahacej mrje podpjerujo pomhae.

Tutu stajnu hotowos k pomhanju pokazowae Zejle we wch wobstojnosach, ka tu peiwo swojim wosadnym tak napeo swojim mnohim bliim a dalim peelam, ka w cyrkwinskich tak w narodnostnych serbskich nalenosach. W pohiby serbskeho ducha, witke serbske wustawy a towastwa, wosebje te nau jemu k wutrobje pirosenu "Maicu Serbsku" wn rad a husto z nahladnymi darami podpjerowae.

Witke wjesoe a zrudne, esace a wuznamjenjace podawki w iwjenju serbskich wtincow a swojich peelow pewodee Zejle z wutrobnym, njesebinym dlbraom a radowae so, hdy mee je z cunimi a khwalobnymi pispwami poswjei a pekrasni.

Khudi serbscy studeni a wuerjo namakachu a znajachu w Zejlerju wtcowskeho, skutkowneho peela; wn njeje enje adneho prstwu wotpokaza. Jeho lubozneje peelnose a zahorjaceje serbskose dla puowachu kde przdniny mnozy serbscy studowacy modency a wuerjo na azowsku hospodliwu faru, na kotrej so druhdy woprawde ze studentami, wucerjemi, gymnasiastami a seminaristami mjewjee. Zrudny ze zrudnymi a wjesoy z wjesoymi wdee wn sebi pez swoju wutrobnu radosiwos brzy pikhilnos wch tych modych wutrobow doby a wch mcnje za serbsku r a narodnos, za serbske wanje a iwjenje zahori. W prnim ltdesatku jeho pebywanja we azu mjachu jeho njeenjeni rowjenkojo a mdi serbscy peeljo stajnu hospodu na jeho farje, w kajkimkuli asu a na kakuli dohi cas pidechu. Wobkhadowachu pola njeho tehdy wosebje ze studentow a kandidatow Pjek, Domaka, Cy, Ernst Smole, Haas, Kruwica, Wako a z wuerjow Kocor, Kulman, Wjela, Bjar, Karl Smole, Hicka, Br, Lib. B to krasne iwjenje, hdy bchy wjacori z nich wokoo Zejlerja k wjesoej, duchaponej bjesade zhromadeni. Tehdy w nich pomjo wtinskeje lubose wysoko a horco sapae. Zeje pak be snco, ki jich witkich wutroby wohrwae, zahorjee, wokewjee.

Za "Serbski sownik" zbrae Zejle z ludoweho erta a ze starich serbskich spisow a iow hio wot studentskich lt - nimo dra. Pfula wse ze witkich Serbow najpilnio-wkuli sowa a wurazy a zapisowae je swdomie do swojich sowniskich zbrkow, z kotrych potom najwanie drej. Pfulej pepoda k wuiu w jeho wulkim, 1866 dowudatym "Serbskim Sowniku", na kotrym wn z Mich. Hrnikom pilnje sobudae. W studentskich ltach be sebi Zeje wotmysi po wudau rnicy te dospony serbsko-nmski a nmsko-serbski sownik wuda, tola welakich zadwkow da wn tutn wotpohlad wuwjes njemee, a podio jn cyle spui, jako zhoni, zo dr. Jrdan a dr. Pful pihoty initaj k wudau serbskeho sownika. W knihowni Maicy Serbskeje pak khowataj so dwaj rukopisnej foliantaj, wot jeho ruki pisanaj: 1. jedyn z l. 1827 z 378 stronami a z napisom wonkach na zwjazku Deutsch-Wendisches Worterbuch Tom 1. A-G a nutka na titulnym opjenje: Njemsko-Sserski Ssownik wot Handrija Sejlerja 1827. - 2. druhi z l. 1830, Ma. knih. rukop. A 33 z napisom "Sowow zbrka". Spodiwne je, zo ani tn ani tamny wot dra. Pfula wucepany njebu, tak zo so tam welake sowa namakaju, kotre w Pfulowym sowniku njestoja.-

Zejlerjowa r je jednora a jasna, wobrazna a iwa, myslam a zauam pimrjena, enje subjektivnje barbjena a dos husto rei naich narodnych psni podobna. Z jich pokadneho ra ra wn nimo znajomose ludoweho ducha njezaprahnite mocy za swoje psnje a basnje a zlouje so z wosebitym wumjestwom po jich podokowych prikadach adajo swojemu serbskemu ludej nto poskii, to by tn cyle a po wm za swoje pipzna a sebi bjeze weje ee hnydom a do cya piswoji. Runje z tutoho wotpohladanja pak wukhada na druhej stronje mjea a wjeta sabos nkotrych jeho psni te z asa jeho najwyeje psnjeskeje twrnose, a njedosponos welakich jeho rymow, runje wn hewak jara lohko, prawidownje a wumjescy derje rymowa rozumjee, wo im mnohe jeho psnje swda. A z teje sameje piiny te so njestrachowae hdys a hdys pi skadnosi abo k pooenju rymowanja dialektiske, wosebje holanske twrby a sowa prijimowa, to smdee sebi hio tohodla im skerje dowoli, doke za as jeho najpdnieje basniskeje dawose naa pisomna rc hie tak krue postajena, wobmjezowana a wudokonjana njeb ka densa. Hewak, be Zejle kruty sudnik wupodow swojeho ducha a porjedee na welakich psnjach mnoho a husto, to je z jeho zawostatych rukopisow a zakhowanych listow na Kocora a Smolerja jasnje wide. Te mamy, z najmjea wot l. 1860, wstu mru, kak wysoko wn sam tu abo wonu pse a base waee, w tym, hde ju wn wozjewi da. Najwudokonjenie mjenujcy podawae wn do "asopisa Maicy Serbskeje", mjenje dokonjane do "uiana" a wdnie do "Serbskich Nowin"; psnje, ki pak z cya jeho spodobanje njenamakachu, lapi wn do rukopisneho, resp. papjerneho kuika we swojej studowani, hde zakryte a zabyte wostachu, doni je my tam njewueechmy.

A wanos Zejlerjoweho basnistwa wotpouje bjez dwla w tom, zo wn maiznu k swojim psnjam z pirody a ze serbskeho wjesneho iwjenja bjerje a zo ju wn we wtinskim, istoserbskim a pobonym kesanskim duchu zapimuje a wobduje. Ze swojim wtrym, wotewrnym wokom widee wn, kak huboko je naemu ludej swjata lubos k Bohu a nna, pelubozna lubos k boej stwrbje do wutroby zapjena, a wn jako prawy syn serbskeho naroda wobsedee tute jeho samownose sam w najwyej mrje: wn wobkedbowae iwjenje stwrby jara domyslnje a dowipnje a rozumjee jo nam basniscy w najrjeej podobje predstaje. Wo tym swda nimo mnphich jednotliwych psni wosebje jeho "Poasy", kotre su najlpi dopokaz jeho hubokeho zapijea boeje stwrby a jeho basniscy tworjaceje mocy. Serbske domjace a rataske iwjenje z narodnymi wanjemi a swjedenjemi naeho luda matej za podok wosebje "Serbski kwas" a "Serbska meja": tu ka druhde Zejle mrnje a wrnje bjeze wch wotpohladow date serbske wobstojnose wopisuje a w plastiskich, te jednoremu itarjej zrozumliwych wobrazach tak iwje a zajimawje nam ped woi staja, zo so nam zda, jako bychu so pedmjety a podawki wot njeho wobspwane ped nami wupesrae a stawae a jako bychu jeho serbske wosoby iwe ped nami khodie a skutkowae; Zejle je swj serbski lud nanajlpje zna a z najhorcyej, istej lubosu swojeje nneje, nadobneje wutroby wo nim aza njn basni; jeho psnje dawaju nam woprawdity wobraz serbskeho luda samoho, kajki wn je ze swojej sprawnej, pobonej, ale nic pobonostkowej myslu a ze swojej swru. Tu t chce serbski lud nic jeno w jeho zwonkownym, ale te w jeho znutkownym iwjenju spzna, tn namaka k tomu najkrti, najnjemylnii a najluboznii pu w Zejlerjowych psnjach a basnjach. - A ze swojej swrnej lubosu k serbskej zemi zapuje Zejle serbskemu ludej samemu lubos k domowinje a k maenej ri, kotru wn znajee a wumjescy naoowa wdee w prnjotnej cyosi a cunjosi ka adyn z jeho rowjekow. To pipznawaju te wulcy wukrajny kriticy, ka na p. plski spisael hrabja Stanisaw Mieroszowski, ki mi wo Zejlerjowym psnistwje takle pisae: "Ja itam tute wabjawe idyle z cyle wosobitej radoscu - lubozne su wone ka naltnje kropaki, mejske zwnki, njezapomniki, fijaki, nalicki a druhe make, nne plne kwtki, kotre nas ze swojej graciju, nnotu a poninej elegancu zwjeseluja. Wulka wustojnos k temu sua, nto woprawde rjaneho a nadobnehopo wanju ludowych psni tak zbasni, zo pola luda te spodobanje a lubos namaka - a Zejle je, myslu, tutu wustojnos w najwyej mrje wobssda" ... Haj, tutn posudnik ma cyle prawje: na Zejle je ludowy basnik w najlpim a najwyim zmysu sowa; istoludowy a dosponje serbski kharakter jeho psni je jim pu do srjede naeho luda pihotowa a Zejlerja kdej serbskej wutrobje tak lubeho a sympatiskeho sini ka dotal adneho druheho serbskeho basnika.

Dr. E. Muka w Zhromad. spisach Zejlerjowych.

zpt na obsah - Dal: Rdnej ri