esk tanka - Pta - Srbsk tanka -

Nto pispomnjenjow ze sowjesnose

Sowjesnos je wuba wo pismowstwje.

Pismowstwo je zebrae wch podow, t. j. wch literarnych wutwarow, zakhowanych pak pez ertne pepodawanje (tradiciju), pak pisomnje (a to pak w rukopisu, pak w iu). Pismowstwo me bypak wdomostne (nawukowe), pak krasne abo basniske; woboje me by pak prnjotne, pak peoene. Literarne wutwary (wudki) ma by spisane pak w pej, pak wjazanej ri (hrnkach) a wo, to je spisane we pej rci, mjenujemy z cuzym wurazom przu, wo pak, to je pisane we wjazanej rci abo hrnkach, mjenujemy poeziju abo basnistwo.

Prza (z a. proversa = oratio) je swobodna r, pirodena, tak, ka ju znajemy z bajkow, podlhaca gramatiskim a sohowym (stylowym) prawidam.

Basnistwo (poezija, z grek. poieo) je wumjescy wutworjena r, wjazana z wstymi a to nic jeno gramatiskimi a sohowymi, ale te basniskimi prawidami.


Prza. Najzakadnia druina przy je jednore powedanje, z kotreho pznajemy pitomne abo pichodne podawki z wobitojnoseemi je pewodacymi. Dyrbi by jasne, jadriwe, dospone, dowidne, peswdace a bne (hlej nastawki , 16, 19, 22 a d.). Wosebita druina je historiske powdanje, epane ze stawiznow (hlej W. Bogusawski-M. Hornik, Stawizny serbskeho naroda. Budyin 1884 a nast. 41, 116, 120, 127, 148, 162, 173, 195.)

Wopisowanje je powdanje, kotre wuzbhujewu znamne wosebitose nkajkeho pedmjeta, spisowael we nim pnio ak paiwosi te swoje samsne zaie (nast. 16, 19, 72, 75, 110, 112, 124, 135, 141, 151, 175). Pirunamy-li pi tom dwaj abo wjacu podobnych pedmjetow, tworimy pirunowanje. Wopisowanje owjeskeje powahi a ludi zcya mjenuje so powahopis abo kharakteristika (hlej nast. 73, 133 a dr.)

Podrobnemu a wobrnemu wopisowanju powahi, iwjenja a da nkotrych jednotliwcow rkamy iwjenjopis abo biograflja. Pi pisanju iwjenjopisa podawaju wanu maiznu samsne iwjenjopisy (autobiografije), deniki, dopisy (listy) a dopomnjenki (memoiry). (Hlej pikady w nastawkach 70, 79, 81, 84, 100, 118, 133, 150, 152, 154, 155, 158, 160, 177, 180, 183, 197, 213, 215).

Wdomostneho razu su rozbranje, rozpominanje, pojednanje, w kotrych so jedna wosobie wo wc, wo pedmt, nic wo skutk (in). Jelizo wuepuje tajke pojednanje nkajki pedmt do podrobnose, rka monografija (nast. 3, 48, 58, 64, 66, 86, 88, 93, 97, 98, 102, 104, 105, 106, 108, 164, 168, 171, 193, 195, 199, 201, 207, 217).

Z jara wanym sowjesnym wutwarom su nowiny, wsta druina jednostronskeje korespondency. Prnje serbske rukopisne nowiny zaoi l. 1765 lipsanske uiske prdaske towastwo pod mjenom "Lipske Nowizny a Schitkizny". Prnje iane serbske nowiny bchu "Serbski powda a kurr", kotre wudawae 1809-12 w Budyinje Jan Dejka. Ha do l. 1920 mjachmy jeno tydeniki. Wot l. wulk. rka 1920 wukhoda prni serbski denik "Serbske Nowiny". Wosebity dl nowin twori feuilleton, t. je pisana meca asowych napadow. Z tworjerjom skeho feuilletona je Jan Neruda. Pola njeho memy wukny w jeho knihach "Drobn klepy", "erty hrav a drav" (hl. nast. 131.) Z wubjernym srdkom za agitaciju su ltaki. Serbske hibanje wuiwae jich tohorunja (nast. 205, 209).

Z najdokonjaniim prozaiskim wutwarom je r. R dyrbi skutkowa na rozom a ue. Na rozom skutkuje ze swojim wobsahom na ue z zarjadowanjom a pednjesenjom. Duchowna r. prdowanje, nastupa naboinske wcy, swtne re ma by: pojitiske, sudnike, pilenostne (skadnostne), swjedeske atd. Wilba wo ri so mjenuje rhetorika abo rcnistwo (hlej nast. 26, 191).


Basnistwo memy rozdli po tym, ha basnik wujadrjuje swoje zaua, na lyriske t. j. wosobinske, zacuowe (z najzakadniim dokadom je tu ludowa pse), na episke t. j. powdate (epos je powdaty hordinski, rjekowski spw), na basnistwo dramatiske, t. j. djowe (drama abo dj = in, skutk). Maju-li basnje wch tutych toch druin zjawny zamys wukubowa a powue, potom so jim rka basnje tendencowe (didaktiske). W lyriskim basnistwje pinoa basnik k paiwosi swoje samsne zauwanja, a to so stawa najlpje w ludowej abo narodnej psni. Z napodobnjenjom ludoweje psnje nastawachu tak mjenowane znarodnjene psnje. (Na p. wjele Zejlerjowych psni.)

Ludowe psnje su z najlpim wurazom ludoweje due; we wch asach a pi wch iwjeskich skadnosach wuprajee prnjotny owjek swoje zauwanja njech zrudne njech wjesoe z psnju: z psnju khwalee Boha, pirodu a jeje krasnose, z psnju pewodee witke wuznamne podawki swojeho iwjenja. Te Serbja maju wulku syu ludowych psni. Hlej wosebje knihy Jana Arn. Smolerja "Psnicki Hornich a Delnich Serbow", hde namakamy te serbske bajki, bamiki (legendy) a druhe wutwary ludoweho pismowstwa. Wjele ludowych psni je te zezbra prof. dr. E. Muka hio wot lta 1872 (hladaj mj zapisk v Narod. Vstnku eskoslovanskm 1914 str. 20 a sh.); dale Ad. ern: Narodne hosy uicko-serbskich psni, Budyin 1888, druha zbrka samsneho lta a tea zbrka l. 1894, a L. Kuba, Slovanstvo ve svch zpvech III. 5 (hlej nast. 27, 46, 80, 132, 219).

Wumjeske lyriske basnje su na p. da, hymna, dithyrambus, wosawne basnje, psalm, wujadrjowacy wotwisnos owjeka wot Boha; zrudneho razu je elegija abo struchospw. ri wuznam ma basniski list, w kotrym pie basnik nkomu wo swojich zauwanjach, ale po prawom chce re k remu itastwu (hlej nast. 1, 4, 6, 13, 17, 18, 21, 28, 44, 57, 63, 85, 87, 109, 118, 121, 141, 153, 156, 159, 161, 165, 167, 187, 192, 194, 198, 202, 204, 206, 212, 214, 218, 228.)

Z episkeho basnistwa su najstare baje (mythy), to je powdanje ze iwjenja pohanskich bstwow, powdanje wo pirode a wo owjeku zcya. Kdy narod ma swoje bajesowstwo (swoju mythologiju), te Serbja. Serbske baje je zhromadil A. ern w knihach "Mythiske bytose uiskich Serbow", I. a II. zwjazk. Budyin 1893 a 1898. (Hlej nastawk 54, 66.) Nhde w samsnych starych asach nastawachu bajki, t. j. powdanja, kotre nimaju wsteho asa a wsteho mstna, w kotrych wustupuja wumyslene, bajkowe bytose, w kotrych so najble pokazuje wojowanje dobreho ze zym, pi cim dobre dobywa. Te Serbja maju syu krasnych bajkow, -kotre su zhromadili J. A. Smoler we swojich Pjesnikach l. 1841, I. str. 159-185, K. J. Erben we Slovanskej itancy r. 1865; dale H. Jordan l. 1876 w knicy: Najrjee ludowe bajki, Jakub ewik we III. zeiwku Jubil. spisow "Serbowki" "Bajki a basniki" (1899) a najnowio M. Nawka, "Baje, bajki a basniki", 1. zeiwk we Budyinje 1914 (hl. nast. 7, 20, 31, 33, 37, 39, 43, 45, 221).

Powse rmjenujemy powdaka,- kotre na rozdl wot bajkow so poahuja k wstemu mstnu, wstemu asej a wstej wosobje. Rozeznawamy narodne (ludowe), mstne, hordinske (rjekowske) a druhe powse (nast. 51, 56, 122, 203, 222).

Pows abo bajka ze iwjenja swjatych mjenuje so legenda (bamika;w nast. 62). Jara woblubjene bywachu hordinske (rjekowske) powse, kotre so prnjotnje wobdowachu we hrnkach a so spwachu pez ludowych spwarjow, tak ka nam to pokazuje Jakub iinski we swojim dramae "Na Hrodiu".

Z druhich episkich basni stej woblubjenej balada (lyriskoepiska base, woiwjena z dialogom, torhane, spwne formy khutneho, haj, tragiskeho razu z nadzemskimi iwjoami) a romanca (te lyriskoepiska base, welakoreje formy, wjesoeho razu, z postawami a podawkami z ryeskeho iwjenja; hl. nast. 52, 60, 94, 111).

Z najwyim skhodekom episkeho basnistwa je epos, t. j. wulka powdata base, wo wuznamnych podawkach pak ze iwjenja cyeho naroda, pak wuznamneho jednotliwca. Mamy w cuzych literaturach a wzo te w sowjanskich narodne, hordinske (klasiskej hordinskej eposaj Homerowaj "Iliada" a "Odysseja" stej peoenej te do serbiny wot M. Urbana), romantiske, duchowne, idyliske, zwrjace a sknnje moderne a reflexivne eposy (hl. 83, 113, 114, 116, 228).

Z drobniim dokadom episkeho basnistwa je basniske powdako (t. j. hrnkowane powdanje nkajkich zajimawych podawkow). K episkemu basnistwu lii so te najwobsahlii prozaiski literarny wutwar: roman, kotry densa zjednoa w sebi w prdnose basniskich a prozaiskich druinow, kotry ma so wuznamjeni z wuraznej kharakteristiku, z psychologiskej hubokosu, z krutej piinitosu, z wrnosu a woprawditosu. Roman je welakory za tym, z kajkeje srjedizny (milieu) je maizna epana (historiski, ryeski, wjesny, swjbny, towanostny atd.; hl. 117, 133, 138).

K romanej pipinaju so krte prozaiske wutwory: powdaka, nowele, arabeski atd., (hl. 125, 138, 144, 166, 184, 186, 188, 189). Wm tutym sowjesnym wutwaram prajimy te beletrija. Najlpa z wjesnych powdackow je "Babika" Boeny Nmcoweje, peoena do serbiny prez Filipa Rzaka ("Naa wowka", hl. nast. 22).

Dramatiske basnistwo pedstaja nam dospony a jednotny dj (in), budacy jednotny zajim, pewjedeny pez jednace wosoby w pitomnosi tak, jako by so podawk runje wuwiwa. Drama tohorunja zjednoa w sebi w sowjesne prdnose tak jako roman, ale ze swojim njeposrdnym zaiom me wuskutkowa wjele wjacy. Wzo zalei to na harmoniji nto wumjestwow, kotre so tu zjednoeju z literarnym wumjestwom: t. j. architektoniske wumjestwo, molestwo, rzbastwo, dekoracija, deklamatorske a mimiske, t. j. hrajeske wumjestwo, a w operach te hudbne wumjestwo.

Z noerjom ina je dialog, t. j. rozmowa jednacych wosobow. Je tu wjele lyriskeho iwjoa. Z najwaniej wcu je in, kotry dyrbi by derje motivowany abo dopokazany. Po wobsahu dela so diwadowe hry na struchohry (tragedije), wjeselohry (komedije) a inohry (dramata). Najlpa serbska hra je ha dotal iinskeho "Na Hrodiu", prni dl z wotmysleneje trilogije "Milecy", poetiskeho pomnika zhubjeneje poobskoserbskeje samostatnose. Zapisk serbskich hrow je zastaja Fr. Kral w pirunej knicy "Nae diwado" w l. 1914. Wjetina serbskich hrow je wobdana po cuzych pikadach abo peoena z skeje, ruskeje a nmskeje literatury. (Z jendeliny mamy klasiski preok Skakespearoweho "Julia Caesara" wot J. B. Pjecha). Z mdich basnikow slubuje Jz. Nowak, zo so rozwije do dobreho, skutkowneho dramatika (hlej nast. 170, 172, 182; wo diwadle nast. 171).

Z tendenneho abo zamysowneho basniswa memy pore wo powunej basni, dale wo gnomje (t. j. krtke hrnkowane prajidmo) a sknnje wo epigramu (t. j. krtke a ortniwe dwjhrono welakoreho wobsaha; z jara woblubjenym tendencnym zamysownym; wutwarom je bajka, w kotrej wustupuja najble zwrjata a jednaju ka ludo; najble wupraja so tu nkajka powitkowna wrnos, dobyta z nazhonjenja abo zcya nkajke powitkowne, iwjeske prawido (nast. 14, 29, 38, 68, 89, 185, 190).

Stary wutwar ludoweje mudrose su pisowa, kotre wuprajeju praktiske ludowe nazhonjenja. Sowjanske pisowa je zestaja ski wuenc Fr. Lad. elakovsky w knizy "Mudroslov nrod slovanskch"; serbske namakamy we wobrnej knizy "Pisowa a pisowne hrnka a wusowa hornjouiskich Serbow", hromade wudate pez J. Radyserba Wjelu a A. Muku (hlej w mojej knicy "Krtk pruka hornoluick srbtiny" str. 64-68). Prjedawi horliwi zbrarjo serbskich pisowow bchu H. Zejle, J. A. Smole a J. Buk.

Z tutym krtkim naiskom sowjesnose ma so poda nastork k spisanju samostatneje wobrneje serbskeje sowjesnosce. Serbscy spisowaeljo buda tu najlpje wide, kak wjele, densa snad zabytych literarnych, dokadow maju we swojim pismowstwje, kotre mohe so zhromadi a wuda w knihach, ka so to dotal injee ze zbrkami psni, bajkow, bajow, pisowow, ka je to so stao w zhromadenych spisach Handrija Zejlerja (Mukowa edicija) w Diwadowej, zbrcy w Serbskej knihownje, w Jubilejnych spisach Serbowki atd., a te spznaju, kajke njedostatki su w serbskim pismowstwje. Jako w druhich wotrjadach, tak bude te tu hie trjeba wulkeho, skutkowneho da a prcowanja.

Pispomnjenje. Wo serbskim pismowstwje jednaja:

Adolf ern: Stawizny basnistwa uiskich Serbow. I. Budyin 1910.
Handrij Duman: Pismowstwo katolskich Serbow. Budyin 1869.
Jan Bohuw Pjech: Das serbisch-wendiscbe Schrifttum in der Ober- und Niederlausitz (Nmski peok z ruski spisanych "stawiznow sowjanskich literaturow" A. N. Pypina a V. D. Spasowia) ze welakimi dopjelnjenkami, w Lipsku 1884.
J. B. Kukowski (= iinski); Die Literattur der Lausitzer Serben zu Anfang des XX. Jahrhunderts. (Samostatny woi ze "Zbrnka po slawjanowdnju") Ptrohrd 1904.
Jakub Bart iinski: Razvoj literature Luickih Srba sa osobitim obzirom na neno sadane stane. Nowy Sad 1905.
K. A. Jen: Pismowstwo evangelskich Serbow. Rozprene mnohe nastawki w asopisa Maicy Serbskeje ltnik VIII.-XXXIV. Budyin 1855-1881.
K. A. Jen: Pismowstwo a spisowarjo delnjouiskich Serbow. W asopisu M. S. ltnik XXXIII. Budyin 1880.
J. A. Smole: Stawizny uiskoserbskeje literatury. Budyin 1881
Ad. ern: Luice a Luit Srbov. Praha 1912.
Josef Pta: O Luickch Srbech. Osvta 1911.
Z skeho listowanja J. E. Smolerja. . M. S. 1919-20; te we woserbskej knizy Budyin 1920.
Bibliografiju (zapis) serbskeho ludoweho pismowstwa jak basniskeho, tak prozaiskeho do lt 90tych zestaji Ad. ern w rewuji esk lid I. 1891, str. 77 a sh.

zpt na obsah - Dal: Pispomnjenja